AI – Bước tiến mới của chuyển đổi số ngành tư pháp Việt Nam

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng trong hệ thống tư pháp Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả, tính minh bạch và khả năng tiếp cận công lý. Đây được xem là bước đi tất yếu trong chiến lược chuyển đổi số ngành tòa án, hướng tới một nền tư pháp hiện đại, công bằng và thân thiện với người dân.

Tuy nhiên, việc ứng dụng AI trong xét xử cũng đặt ra nhiều thách thức pháp lý, đặc biệt về quyền con người, trách nhiệm pháp lý và tính minh bạch của quá trình ra quyết định tư pháp.

Căn cứ pháp lý cho việc ứng dụng AI trong xét xử

Cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng AI hiện được xác lập chủ yếu từ Luật Công nghiệp Công nghệ số năm 2025, trong đó Chương IV về Trí tuệ nhân tạo quy định nguyên tắc:

“AI phải phục vụ sự thịnh vượng và hạnh phúc của con người, lấy con người làm trung tâm, tôn trọng quyền con người, đạo đức và các giá trị dân tộc.”

Ngoài ra, Nghị quyết 27-NQ/TW năm 2022 về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN cũng nhấn mạnh yêu cầu ứng dụng công nghệ số trong hoạt động xét xử.

Chiến lược chuyển đổi số ngành TAND giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn 2045 đề ra mục tiêu “lấy người dân làm trung tâm, bảo đảm minh bạch, công bằng và thống nhất cơ sở dữ liệu tư pháp”.

Tuy vậy, Việt Nam hiện vẫn thiếu quy định chuyên biệt về phạm vi, quy trình kiểm định và chứng nhận hệ thống AI trong xét xử — khiến việc triển khai thực tế còn dè dặt.

Thực tiễn ứng dụng AI trong hoạt động xét xử tại Việt Nam

Những năm gần đây, Tòa án nhân dân Tối cao đã thúc đẩy nhiều giải pháp số hóa hoạt động tư pháp, bao gồm:

• Tòa án điện tử (E-Court),

• Cổng công khai bản án,

• Ứng dụng machine learning để tra cứu, phân loại và phân tích dữ liệu pháp luật.

Ở một số địa phương, công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) được áp dụng để trích xuất dữ liệu hồ sơ, lập báo cáo thống kê, hỗ trợ soạn thảo bản án.

So với thế giới – nơi các quốc gia như Trung Quốc, Estonia, Singapore hay Hàn Quốc đã triển khai mô hình “AI judge assistant” – Việt Nam hiện mới dừng lại ở mức AI hỗ trợ, chưa trao quyền ra quyết định cho hệ thống.

Vai trò của AI: Trợ lý ảo chứ không thay thế thẩm phán

AI trong xét xử không thay thế con người mà đóng vai trò trợ lý thông minh, giúp:

• Rà soát và phân tích dữ liệu nhanh chóng,

• Tra cứu quy định pháp luật và tiền lệ,

• Gợi ý dự thảo bản án,

• Phát hiện điểm bất thường trong lập luận pháp lý.

Mô hình này giúp giảm tải khối lượng công việc, đồng thời bảo đảm yếu tố con người và tính nhân văn trong quá trình ra quyết định tư pháp.

4 thách thức pháp lý lớn trong việc ứng dụng AI tư pháp

Bảo đảm quyền con người và quyền được xét xử công bằng

Nếu dữ liệu huấn luyện có sai lệch hoặc thiên vị, AI có thể ảnh hưởng đến kết quả xét xử. Do đó, đương sự cần được biết rõ tiêu chí phân tích, nguồn dữ liệu và cách đánh giá của hệ thống AI để bảo vệ quyền lợi của mình.

Xác định trách nhiệm pháp lý khi xảy ra sai sót

Pháp luật chưa quy định rõ ai chịu trách nhiệm khi AI đưa ra gợi ý sai – lập trình viên, cơ quan triển khai, hay thẩm phán? Đây là vùng xám pháp lý cần sớm được làm rõ.

Bảo mật dữ liệu tư pháp và quyền riêng tư

Hồ sơ xét xử chứa nhiều dữ liệu cá nhân nhạy cảm. Dù Luật Dữ liệu năm 2024 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 đã có hiệu lực, vẫn thiếu cơ chế cụ thể cho việc ẩn danh, mã hóa, giới hạn mục đích sử dụng dữ liệu tư pháp.

Xác định ranh giới giữa AI và con người

Luật cần khẳng định nguyên tắc: AI chỉ hỗ trợ, không thay thế tư duy, đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp của thẩm phán.

Định hướng hoàn thiện hành lang pháp lý cho AI trong xét xử

1. Ban hành văn bản hướng dẫn riêng về ứng dụng AI trong tòa án, quy định rõ phạm vi, nguyên tắc, quy trình kiểm định và trách nhiệm pháp lý.

2. Xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia cho AI trong tư pháp, bao gồm yêu cầu về độ chính xác, khả năng giải thích, bảo mật và đạo đức dữ liệu.

3. Đào tạo, nâng cao năng lực cho thẩm phán và thư ký, giúp họ hiểu và sử dụng hiệu quả công cụ AI, tránh lệ thuộc.

4. Thí điểm mô hình AI có kiểm soát, áp dụng trong các khâu như phân loại án, tra cứu tiền lệ, dự báo tiến độ giải quyết vụ án để đánh giá rủi ro thực tế trước khi mở rộng toàn quốc.

Kết luận: AI – Người bạn đồng hành của công lý

Trí tuệ nhân tạo trong xét xử là xu thế không thể đảo ngược. Tuy nhiên, trong lĩnh vực nhạy cảm như tư pháp, AI phải được kiểm soát bằng pháp luật, vận hành dưới nguyên tắc nhân văn và công bằng.

Chỉ khi có hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và nhất quán, AI mới thực sự trở thành “người bạn đồng hành của công lý”, góp phần xây dựng nền tư pháp số hiện đại, công bằng và đáng tin cậy.