Đặt cọc bằng tiền mã hóa rồi bên bán hủy giao dịch, xử lý thế nào?

Trong các giao dịch mua bán tài sản, đặt cọc là biện pháp thường được sử dụng nhằm bảo đảm các bên thực hiện đúng cam kết. Thông thường, người mua đặt cọc bằng tiền Việt Nam, vàng hoặc các tài sản có giá trị khác.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường tài sản số, một số giao dịch có thể phát sinh thỏa thuận sử dụng Bitcoin hoặc các loại tiền mã hóa để đặt cọc mua bán nhà đất, ô tô và những tài sản khác.

Vấn đề đặt ra là khi người mua đã chuyển tiền mã hóa cho bên bán nhưng bên bán bất ngờ thay đổi ý định, không tiếp tục giao dịch thì số tài sản đã chuyển sẽ được xử lý như thế nào?

Theo khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP, tài sản số được đề cập trong các ví dụ về tài sản có thể sử dụng để đặt cọc, bên cạnh tiền, kim khí quý, đá quý, cổ phiếu và trái phiếu.

Tuy nhiên, tài sản đặt cọc phải đáp ứng các điều kiện pháp luật về khả năng giao dịch, chuyển giao và xác định giá trị.

Do đó, việc bên bán nhận tiền mã hóa rồi hủy giao dịch không đồng nghĩa với việc người mua đương nhiên được yêu cầu phạt cọc gấp đôi.

Trước hết, cần xác định thỏa thuận đặt cọc có hiệu lực hay không, loại tiền mã hóa được sử dụng có đáp ứng điều kiện pháp luật không và nguyên nhân khiến giao dịch bị hủy xuất phát từ bên nào.

Bên bán hủy giao dịch có phải hoàn trả tiền mã hóa và chịu phạt cọc?

Theo khoản 2 Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015, nếu bên nhận đặt cọc từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng thì phải trả lại tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Đồng thời, điểm a khoản 1 Điều 6 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn rằng trường hợp các bên không có thỏa thuận về phạt cọc, nếu bên nhận đặt cọc từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng thì ngoài việc hoàn trả tài sản đặt cọc, bên nhận đặt cọc còn phải trả thêm khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc.

Như vậy, đối với một thỏa thuận đặt cọc hợp pháp và có hiệu lực, nếu bên bán từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng và thuộc trường hợp phải chịu phạt cọc, bên bán có thể phát sinh hai nghĩa vụ:

• Hoàn trả tài sản đặt cọc: Trả lại tài sản đã nhận theo thỏa thuận và quy định pháp luật.
• Thanh toán khoản phạt cọc: Trả thêm một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc nếu không có thỏa thuận khác.

Ví dụ, bên A và bên B xác lập một thỏa thuận đặt cọc hợp pháp bằng tài sản số, có giá trị được hai bên thống nhất là 200 triệu đồng nhằm bảo đảm việc mua bán ô tô.

Sau khi nhận tài sản đặt cọc, bên B tự ý từ chối bán ô tô cho bên A mà không có căn cứ được miễn trách nhiệm theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật.

Nếu đủ điều kiện áp dụng chế tài phạt cọc, bên B phải hoàn trả tài sản đặt cọc và trả thêm khoản tiền phạt cọc tương đương 200 triệu đồng, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận hợp pháp khác.

Tuy nhiên, đối với Bitcoin hoặc tiền mã hóa, không thể mặc nhiên áp dụng kết quả này nếu chưa xác định tính hợp pháp của việc sử dụng loại tài sản đó để đặt cọc.

Đặt cọc bằng Bitcoin, tiền mã hóa có được pháp luật công nhận không?

Đây là vấn đề quan trọng nhất cần xem xét trước khi xác định trách nhiệm của bên bán.

Khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP có đề cập đến tài sản số trong hướng dẫn về tài sản đặt cọc. Tuy nhiên, quy định này không đồng nghĩa với việc mọi loại tiền mã hóa đều được phép sử dụng để đặt cọc trong mọi giao dịch dân sự.

Theo Luật Công nghiệp công nghệ số 2025, tài sản mã hóa là một loại tài sản số sử dụng công nghệ mã hóa hoặc công nghệ số có chức năng tương tự để xác thực tài sản trong quá trình tạo lập, phát hành, lưu trữ và chuyển giao.

Bên cạnh đó, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP của Chính phủ đã thiết lập cơ chế thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam.

Theo khoản 7 Điều 4 Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, việc chào bán, phát hành, giao dịch và thanh toán tài sản mã hóa trong phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết phải được thực hiện bằng Đồng Việt Nam.

Đồng thời, hoạt động trên thị trường tài sản mã hóa phải tuân thủ các điều kiện và cơ chế quản lý tương ứng.

Do đó, khi người mua chuyển Bitcoin hoặc một loại tiền mã hóa khác trực tiếp cho bên bán nhằm bảo đảm việc mua bán tài sản, cần xem xét liệu hoạt động chuyển giao có phù hợp với những quy định pháp luật hiện hành hay không.

Không thể chỉ dựa vào việc hai bên đã chuyển và nhận tiền mã hóa thành công để kết luận thỏa thuận đặt cọc có hiệu lực pháp luật.

Nếu thỏa thuận không đáp ứng điều kiện có hiệu lực, việc giải quyết tranh chấp có thể phải áp dụng quy định về giao dịch dân sự vô hiệu thay vì chế tài phạt cọc.

Hợp đồng đặt cọc bằng tiền mã hóa vô hiệu, người mua có đòi lại tài sản được không?

Trong trường hợp thỏa thuận đặt cọc bằng tiền mã hóa bị xác định vô hiệu, quyền và nghĩa vụ của các bên được xem xét theo quy định về hậu quả pháp lý của giao dịch dân sự vô hiệu.

Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập.

Khi giao dịch vô hiệu, về nguyên tắc, các bên phải khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.

Trường hợp không thể hoàn trả bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền theo quy định pháp luật.

Ví dụ, bên A chuyển một lượng tiền mã hóa cho bên B để đặt cọc mua tài sản. Sau đó, bên B từ chối giao dịch và không hoàn trả số tiền mã hóa đã nhận.

Nếu thỏa thuận đặt cọc bị xác định vô hiệu, việc giải quyết hậu quả pháp lý cần xem xét tài sản đã chuyển giao, khả năng hoàn trả và các quy định pháp luật có liên quan.

Điều này có nghĩa, hợp đồng đặt cọc vô hiệu không đồng nghĩa với việc bên bán đương nhiên được giữ lại toàn bộ tài sản mã hóa đã nhận.

Tuy nhiên, quyền yêu cầu hoàn trả, phương thức hoàn trả và trách nhiệm của từng bên còn phụ thuộc vào tính chất giao dịch, chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng.

Ngoài ra, nếu một bên có lỗi gây thiệt hại thì có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định.

Giá tiền mã hóa tăng sau khi đặt cọc, bên bán phải trả theo giá nào?

Một vấn đề dễ phát sinh tranh chấp là giá trị Bitcoin hoặc tiền mã hóa có thể tăng hoặc giảm đáng kể sau thời điểm đặt cọc.

Giả sử bên A sử dụng một loại tài sản số hợp pháp có giá trị được hai bên thống nhất là 300 triệu đồng để đặt cọc cho bên B.

Sau hai tháng, giá trị thị trường của tài sản tăng lên 450 triệu đồng. Đúng thời điểm này, bên B từ chối thực hiện hợp đồng.

Vậy khoản tiền phạt cọc phải được xác định theo giá trị 300 triệu đồng ban đầu hay 450 triệu đồng tại thời điểm tranh chấp?

Theo khoản 4 Điều 5 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP, giá trị bằng tiền của tài sản đặt cọc do các bên thỏa thuận.

Trường hợp các bên không có thỏa thuận về giá trị tài sản đặt cọc thì Tòa án xác định giá trị tại thời điểm xét xử sơ thẩm.

Do đó, cần phân biệt hai trường hợp:

Trường hợp có thỏa thuận giá trị tài sản đặt cọc: Giá trị làm căn cứ giải quyết nghĩa vụ phạt cọc được xem xét theo thỏa thuận hợp pháp của các bên và quy định pháp luật có liên quan.

Trường hợp không thỏa thuận giá trị tài sản đặt cọc: Nếu tranh chấp được đưa ra Tòa án, giá trị tài sản đặt cọc được xác định tại thời điểm xét xử sơ thẩm theo hướng dẫn của Nghị quyết.

Đặc biệt, việc hoàn trả tài sản đặt cọc và thanh toán khoản tiền phạt cọc là hai nghĩa vụ cần phân biệt.

Nếu bên bán có nghĩa vụ hoàn trả chính tài sản số đã nhận, việc thực hiện nghĩa vụ này phải phù hợp với thỏa thuận và các quy định pháp luật chuyên ngành.

Không thể mặc nhiên cho rằng bên bán chỉ cần trả lại số tiền tương đương giá trị ban đầu nếu nghĩa vụ hợp pháp của họ là hoàn trả tài sản đã nhận.

Bên bán hủy giao dịch có phải lúc nào cũng chịu phạt cọc?

Không phải mọi trường hợp bên bán không tiếp tục giao dịch đều dẫn đến trách nhiệm phạt cọc.

Theo khoản 3 Điều 6 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP, trong trường hợp các bên không có thỏa thuận khác về xử lý đặt cọc, việc áp dụng phạt cọc còn phụ thuộc vào lỗi của các bên.

Theo đó, nếu một bên có lỗi làm cho hợp đồng không được giao kết, không được thực hiện hoặc bị vô hiệu thì bên có lỗi phải chịu phạt cọc theo quy định.

Tuy nhiên, nếu cả hai bên cùng có lỗi hoặc việc không thực hiện được hợp đồng xuất phát từ sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan thì không phạt cọc theo hướng dẫn này.

Ví dụ, bên bán đã nhận tài sản đặt cọc nhưng sau đó từ chối thực hiện hợp đồng chỉ vì tìm được người mua khác trả giá cao hơn.

Nếu thỏa thuận đặt cọc có hiệu lực và bên bán có lỗi, đây có thể là căn cứ để xem xét trách nhiệm phạt cọc.

Ngược lại, nếu việc giao kết hoặc thực hiện hợp đồng không thể tiếp tục do trở ngại khách quan và bên bán không có lỗi, trách nhiệm phạt cọc phải được đánh giá theo hoàn cảnh cụ thể.

Vì vậy, người mua cần chứng minh không chỉ việc bên bán đã nhận tài sản mà còn cả nội dung cam kết và hành vi vi phạm của bên bán.

Đã chuyển tiền mã hóa nhưng bên bán không trả, cần làm gì?

Khi phát sinh tranh chấp, việc thu thập chứng cứ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nhất là đối với giao dịch được thực hiện trên nền tảng điện tử.

Người mua nên thực hiện những công việc sau:

Thứ nhất, lưu giữ hợp đồng và các thỏa thuận liên quan. Cần bảo quản hợp đồng đặt cọc, tin nhắn, email và những tài liệu thể hiện mục đích chuyển giao tiền mã hóa, nghĩa vụ của bên bán và điều kiện hoàn trả.

Thứ hai, thu thập chứng cứ giao dịch điện tử. Đối với tài sản được chuyển giao qua blockchain, cần lưu giữ mã giao dịch, địa chỉ ví gửi, địa chỉ ví nhận, thời điểm và số lượng tài sản đã chuyển.

Thứ ba, xác định chủ thể thực sự nhận tài sản. Việc một giao dịch được ghi nhận thành công trên blockchain chưa đủ để tự động chứng minh người bán là chủ thể trực tiếp kiểm soát địa chỉ ví nhận.

Thứ tư, làm rõ nguyên nhân hủy giao dịch. Người mua cần lưu giữ thông báo hủy giao dịch, nội dung trao đổi và các chứng cứ thể hiện bên bán từ chối thực hiện nghĩa vụ.

Thứ năm, yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng phương thức phù hợp. Tùy trường hợp, người mua có thể yêu cầu thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Nếu xuất hiện dấu hiệu gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, người bị ảnh hưởng có thể trình báo cơ quan có thẩm quyền để được xem xét theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ tranh chấp dân sự về nghĩa vụ hợp đồng với hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự. Việc bên bán không hoàn trả tài sản không đương nhiên đồng nghĩa với hành vi phạm tội.

Có thể khởi kiện đòi lại tiền mã hóa đã đặt cọc không?

Khi bên bán không tự nguyện giải quyết tranh chấp, người mua có thể xem xét việc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền nếu có căn cứ pháp luật.

Tuy nhiên, đối với giao dịch đặt cọc bằng tiền mã hóa, việc khởi kiện không chỉ đơn thuần là yêu cầu bên bán trả lại số tài sản đã nhận.

Tùy bản chất vụ việc, người khởi kiện có thể phải làm rõ:

• Quan hệ giữa các bên có phải là quan hệ đặt cọc hay không.
• Tài sản mã hóa được chuyển giao có đáp ứng điều kiện pháp luật hay không.
• Hợp đồng đặt cọc có hiệu lực hay bị vô hiệu.
• Bên bán có nghĩa vụ hoàn trả tài sản hoặc chịu phạt cọc hay không.
• Giá trị tài sản và thiệt hại phát sinh được xác định như thế nào.

Theo Điều 7 Nghị quyết 03/2026/NQ-HĐTP, việc xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp đặt cọc phải căn cứ vào bản chất quan hệ tranh chấp và quy định của pháp luật tố tụng dân sự.

Ngoài ra, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP cũng quy định cơ chế giải quyết tranh chấp đối với những hoạt động trên thị trường tài sản mã hóa thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết.

Vì vậy, trước khi khởi kiện, người mua nên được đánh giá đầy đủ hồ sơ và căn cứ pháp lý để xác định yêu cầu phù hợp, tránh chỉ tập trung vào khoản phạt cọc khi hiệu lực của giao dịch chưa được làm rõ.

Kết luận

Khi người mua đã chuyển Bitcoin hoặc tiền mã hóa để đặt cọc nhưng bên bán bất ngờ hủy giao dịch, việc hoàn trả tài sản và trách nhiệm phạt cọc phải được xem xét trên cơ sở hiệu lực thỏa thuận, tính hợp pháp của tài sản và lỗi của các bên.

Nếu hợp đồng đặt cọc hợp pháp, có hiệu lực và bên bán thuộc trường hợp phải chịu phạt cọc, bên bán có thể phải hoàn trả tài sản đã nhận cùng khoản tiền phạt cọc theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật.

Ngược lại, nếu giao dịch đặt cọc bằng tiền mã hóa bị xác định vô hiệu, hậu quả pháp lý cần được giải quyết theo quy định về giao dịch dân sự vô hiệu, không mặc nhiên áp dụng chế tài phạt cọc.

Do tính chất đặc thù của tài sản mã hóa, người mua cần lưu giữ đầy đủ chứng cứ điện tử, xác định rõ nghĩa vụ của bên bán và lựa chọn phương án giải quyết phù hợp.

Công ty Luật TNHH LH Legal cung cấp dịch vụ tư vấn pháp lý về hợp đồng, tài sản số, tài sản mã hóa và giải quyết tranh chấp dân sự, hỗ trợ khách hàng đánh giá hiệu lực giao dịch, xác định trách nhiệm pháp lý và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp theo quy định pháp luật.