Không phải cứ dùng AI thì tác phẩm mất quyền tác giả

Sự phổ biến của các công cụ AI tạo sinh đang làm thay đổi đáng kể cách con người sáng tạo nội dung. Chỉ từ một câu lệnh, người dùng có thể tạo hình ảnh, video, âm nhạc, nhân vật ảo hoặc nhiều loại nội dung khác.

Tuy nhiên, thực tế có những sản phẩm không đơn giản được tạo ra từ một prompt.

Để xây dựng một nhân vật AI nhất quán, chẳng hạn một KOL ảo hoặc linh vật thương hiệu, người sáng tạo có thể phải trải qua hàng chục, hàng trăm lần thử nghiệm, xây dựng ý tưởng, điều chỉnh câu lệnh, lựa chọn kết quả, chỉnh sửa hình ảnh và hậu kỳ trước khi có sản phẩm cuối cùng.

Khi sản phẩm đó bị người khác sao chép, câu hỏi quan trọng không chỉ là “sản phẩm này có được tạo bằng AI hay không?”, mà còn là “phần sáng tạo của con người nằm ở đâu?”.

Luật Sở hữu trí tuệ đã bổ sung quy định cho phép Chính phủ hướng dẫn việc phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với những đối tượng được tạo ra có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Trên cơ sở đó, Nghị định 134/2026/NĐ-CP đã bổ sung quy định cụ thể đối với tác phẩm được tạo ra có sử dụng AI.

Theo quy định hiện hành, việc sử dụng AI như một công cụ không đồng nghĩa tác phẩm đương nhiên bị loại khỏi phạm vi bảo hộ quyền tác giả.

Ngược lại, sản phẩm hoàn toàn do AI tự động tạo ra mà không có sự đóng góp sáng tạo đủ điều kiện của con người cũng không thể mặc nhiên được coi là tác phẩm của người nhập câu lệnh.

Nhập một câu prompt có đủ để trở thành tác giả?

Đây có thể là vấn đề dễ gây tranh luận nhất khi xác định quyền tác giả đối với nội dung AI.

Quy định hiện hành đặt ra yêu cầu về sự đóng góp sáng tạo đáng kể và mang tính quyết định của con người.

Chẳng hạn, nếu một người chỉ nhập một yêu cầu đơn giản như “tạo hình một nhân vật nữ mặc áo dài đứng trước chợ Bến Thành”, sau đó AI tự quyết định gần như toàn bộ bố cục, hình dáng nhân vật, màu sắc và cách thể hiện, thì việc chứng minh phần sáng tạo của người dùng sẽ khó hơn.

Nhưng trường hợp người dùng tự xây dựng ý tưởng, phát triển hệ thống prompt, lựa chọn giữa nhiều kết quả, chỉnh sửa hình ảnh, thay đổi bố cục, hậu kỳ và trực tiếp quyết định hình thức cuối cùng của tác phẩm lại có bản chất khác.

Pháp luật sẽ quan tâm đến quá trình sáng tạo thực tế, chứ không chỉ nhìn vào công cụ được sử dụng.

Ngoài yêu cầu về đóng góp sáng tạo của con người, việc tạo ra sản phẩm bằng AI còn phải đáp ứng những điều kiện khác, trong đó có trách nhiệm của con người đối với nội dung, tính hợp pháp của sản phẩm và yêu cầu không xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đối với các tác phẩm được sử dụng làm dữ liệu đầu vào.

Bị sao chép tác phẩm AI, chứng minh quyền của mình bằng cách nào?

Một trong những khó khăn lớn nhất khi xảy ra tranh chấp là người sáng tạo chỉ còn giữ file thành phẩm.

Trong môi trường AI, chỉ có bức ảnh hoặc video cuối cùng có thể chưa đủ để thể hiện người dùng đã đóng góp những gì vào quá trình sáng tạo.

Do đó, ngay từ khi bắt đầu một dự án có sử dụng AI, người sáng tạo nên lưu lại những dữ liệu có khả năng chứng minh quá trình làm việc của mình, chẳng hạn:

• Ý tưởng và kịch bản ban đầu;
• Prompt và lịch sử thay đổi câu lệnh;
• Hình ảnh, dữ liệu đầu vào do mình tự tạo;
• Các phiên bản AI tạo ra trong quá trình thử nghiệm;
• File gốc và những phiên bản trung gian;
• Lịch sử chỉnh sửa, hậu kỳ;
• Thông số kỹ thuật và thời điểm tạo file;
• Tài liệu thể hiện quá trình lựa chọn, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm.

Đối với một nhân vật AI được xây dựng trong thời gian dài, chuỗi tài liệu này có thể giúp thể hiện nhân vật không phải kết quả ngẫu nhiên từ một câu lệnh, mà là sản phẩm của quá trình sáng tạo và can thiệp liên tục của con người.

Thời điểm hình thành chứng cứ cũng rất quan trọng. Việc lưu dữ liệu trên tài khoản cá nhân là cần thiết nhưng trong những dự án có giá trị thương mại lớn, người sáng tạo có thể cân nhắc các biện pháp xác lập chứng cứ chắc chắn hơn.

Có cần đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm sử dụng AI?

Quyền tác giả về nguyên tắc không phụ thuộc vào việc phải đăng ký mới được phát sinh.

Tuy nhiên, khi sản phẩm có giá trị thương mại hoặc nguy cơ bị sao chép cao, đăng ký quyền tác giả có thể tạo thêm cơ sở chứng minh quyền khi phát sinh tranh chấp.

Đặc biệt, người đăng ký cần minh bạch việc sử dụng AI và thể hiện đúng phần đóng góp sáng tạo của con người.

Việc sử dụng AI không phải là lý do để che giấu trong hồ sơ đăng ký. Ngược lại, khai báo trung thực giúp cơ quan có thẩm quyền có căn cứ đánh giá đúng đối tượng và phạm vi quyền được yêu cầu bảo hộ.

Đối với những sản phẩm như KOL ảo, mascot, nhân vật AI hoặc hình tượng được khai thác thương mại, chủ sở hữu cũng có thể cân nhắc thêm các công cụ bảo vệ khác.

Ví dụ, tên gọi hoặc dấu hiệu nhận diện của nhân vật nếu đáp ứng điều kiện có thể được đăng ký nhãn hiệu. Đây là một lớp bảo vệ khác với quyền tác giả và có ý nghĩa đáng kể khi nhân vật được sử dụng để quảng cáo, bán hàng hoặc xây dựng thương hiệu.

Đăng sản phẩm trước chưa chắc đã đủ để thắng tranh chấp

Trong các tranh chấp nội dung trên mạng xã hội, nhiều người thường dựa vào thời điểm đăng tải để chứng minh: “Tôi đăng trước nên đây là tác phẩm của tôi”.

Thời điểm công bố trước có thể là một chứng cứ, nhưng chưa chắc đã giải quyết toàn bộ vấn đề.

Với tác phẩm sử dụng AI, câu hỏi quan trọng hơn có thể là: Ai thực sự tham gia sáng tạo? Mức độ đóng góp đến đâu? Quá trình hình thành sản phẩm như thế nào?

Một người đăng hình ảnh lên mạng trước nhưng không chứng minh được quá trình sáng tạo chưa chắc có lợi thế tuyệt đối nếu bên còn lại có đầy đủ file gốc, lịch sử chỉnh sửa và những dữ liệu chứng minh mình là người thực sự tạo ra tác phẩm.

Vì vậy, người làm nội dung bằng AI không nên đợi đến lúc phát hiện sản phẩm bị sao chép mới bắt đầu thu thập chứng cứ.

Đối với những dự án có giá trị, đặc biệt là nhân vật ảo, hình ảnh thương hiệu, video thương mại hoặc nội dung được khai thác lâu dài, việc xây dựng “hồ sơ sáng tạo” ngay từ đầu ngày càng trở nên cần thiết.

Trong thời đại AI, bảo vệ quyền tác giả không chỉ là chứng minh “tôi tạo ra sản phẩm này trước”, mà còn phải trả lời được một câu hỏi quan trọng hơn: “Tôi đã sáng tạo những gì để tạo nên sản phẩm này?”

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin pháp lý, không thay thế ý kiến tư vấn cho từng vụ việc cụ thể.