“Bí mật bác sĩ tiết lộ”, “chỉ cần uống loại nước lá này, đường huyết sẽ ổn định”, “dấu hiệu cho thấy thận của bạn đang có vấn đề”, “chữa khỏi 100% mà không cần dùng thuốc”…

Những nội dung như vậy đang xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội.

Điểm đáng chú ý là người đưa ra lời khuyên không phải lúc nào cũng là bác sĩ thật.

Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ AI tạo sinh, việc tạo ra một “bác sĩ” mặc áo blouse, đeo ống nghe, có khuôn mặt, khẩu hình và giọng nói tự nhiên hiện không còn quá khó. Thậm chí, người xem có thể thấy nhân vật này đang đứng trong bệnh viện, phòng khám hoặc giảng đường y khoa và trình bày vấn đề sức khỏe như một chuyên gia thực thụ.

Nếu video không được gắn nhãn rõ ràng, người dùng rất dễ tin rằng mình đang nghe lời khuyên từ một bác sĩ có chuyên môn.

Nguy hiểm bắt đầu từ chính sự nhầm tưởng đó.

“Bác sĩ AI” chẩn đoán suy thận, hướng dẫn ổn định đường huyết bằng nước lá

“Chào bạn, tôi là bác sĩ, hôm nay tôi sẽ hướng dẫn cách trị ho có đờm tại nhà”, “Để em đo huyết áp cho anh, em sẽ nói về những dấu hiệu của suy thận”, “Chỉ cần uống loại nước lá này, đường huyết sẽ ổn định”…

Đây là những kiểu lời thoại xuất hiện trong nhiều video có nhân vật được tạo hoặc can thiệp bằng AI.

Nội dung được xây dựng rất đa dạng, từ những vấn đề thường gặp như ho có đờm, đau đầu, mất ngủ, trào ngược dạ dày đến các bệnh lý cần được thăm khám và theo dõi chặt chẽ như u vú, suy thận, tăng huyết áp hay đái tháo đường.

Một số video còn hướng dẫn người xem sử dụng các loại nước lá, bài thuốc dân gian với những công dụng được quảng bá như “làm sạch thận”, “thải độc gan”, “ổn định đường huyết” hay “thông suốt mạch máu”.

Vấn đề nằm ở chỗ người xem rất khó biết những thông tin đó đến từ đâu, có được kiểm chứng về mặt y khoa hay không và nhân vật xuất hiện trong video có thực sự là bác sĩ.

Trường hợp của chị Phạm Thị Liên, 39 tuổi, tại TP.HCM là một ví dụ.

Sau khi tìm kiếm thông tin về chế độ dinh dưỡng dành cho người mắc đái tháo đường trên TikTok, chị được đề xuất hàng loạt video chia sẻ bài thuốc và cách ăn uống.

Do các nhân vật xuất hiện trong video giống bác sĩ, chị đã lưu lại nhiều hướng dẫn để áp dụng.

Chỉ đến khi tái khám sau khoảng hai tuần và phát hiện đường huyết tăng cao, chị mới cho con gái xem những video này và được biết đó là nội dung được tạo bằng AI.

Vì sao “bác sĩ AI” dễ khiến người xem tin là thật?

Một trong những nguyên nhân khiến loại nội dung này trở nên nguy hiểm là chất lượng video AI ngày càng cao.

Nhân vật có thể mặc áo blouse, đeo bảng tên và ống nghe. Phía sau là hành lang bệnh viện, phòng khám hoặc giảng đường. Giọng nói, nét mặt và khẩu hình cũng ngày càng tự nhiên.

Đây đều là những tín hiệu thị giác khiến người xem liên tưởng đến một người có chuyên môn y khoa.

Không ít video còn được xây dựng dưới hình thức giống như một đoạn ghi hình tình cờ hoặc thông tin “nội bộ”, với những dòng chữ như “Bí mật bác sĩ tiết lộ, mình lén quay lại, lát nữa xóa” hay “Xếp hàng mua thuốc vô tình nghe được chuyện nội bộ”.

Cách thể hiện này tạo cảm giác người xem đang tiếp cận một thông tin đặc biệt mà bình thường bác sĩ không công khai.

Một số nội dung khác lại trực tiếp quảng cáo sản phẩm.

Nhân vật mặc áo blouse có thể nói rằng “qua nhiều trường hợp khám răng” đã nhận thấy một sản phẩm có hiệu quả tốt, hoặc “thường khuyên bệnh nhân sử dụng” một loại kem đánh răng, thực phẩm bổ sung hay sản phẩm chăm sóc sức khỏe nào đó.

Khi hình ảnh của bác sĩ được kết hợp với những câu nói mang tính khẳng định chuyên môn, quảng cáo thông thường có thể dễ dàng được người xem hiểu thành khuyến nghị y khoa.

Bác sĩ thật cũng trở thành nạn nhân của AI

Không chỉ tạo ra những gương mặt bác sĩ hoàn toàn ảo, AI còn có thể bị sử dụng để lấy hình ảnh của bác sĩ thật rồi chỉnh sửa, cắt ghép nhằm phục vụ mục đích quảng cáo.

Bác sĩ Ngô Xuân Hoàng, chuyên khoa da liễu tại TP.HCM, cho biết bản thân từng trở thành nạn nhân.

Trong một lần sử dụng TikTok, ông bất ngờ phát hiện hình ảnh mình mặc áo blouse đã bị AI cắt ghép và lan truyền tại Philippines để quảng cáo cho một phòng khám mà ông chưa từng đồng ý hợp tác.

Theo bác sĩ Hoàng, điều đáng lo không chỉ là hình ảnh cá nhân bị sử dụng trái ý muốn mà người xem còn có thể hiểu rằng ông thực sự đứng sau những nội dung được đăng tải.

Trong lĩnh vực chăm sóc da và làm đẹp, nguy cơ này càng đáng chú ý bởi nhu cầu tìm kiếm thông tin, đánh giá mỹ phẩm và phương pháp điều trị trên mạng xã hội rất lớn.

Việc sử dụng hình ảnh một “bác sĩ” có thể khiến sản phẩm trở nên đáng tin cậy hơn trong mắt người tiêu dùng và thúc đẩy quyết định mua hàng.

AI không thể khám bệnh như một bác sĩ thực sự

Theo bác sĩ Hoàng, để đưa ra quyết định điều trị cho một người bệnh cụ thể, bác sĩ phải thực hiện một quá trình chuyên môn gồm khai thác bệnh sử, thăm khám, đánh giá các yếu tố riêng của bệnh nhân và cân nhắc giữa lợi ích với nguy cơ.

Các quyết định chẩn đoán và điều trị còn phải dựa trên bằng chứng khoa học, kinh nghiệm chuyên môn và tình trạng cụ thể của từng người.

Quan trọng hơn, bác sĩ phải chịu trách nhiệm đối với quyết định chuyên môn của mình.

AI hiện chưa thể thay thế đầy đủ quá trình này.

Một nội dung sức khỏe có thể đúng trong trường hợp này nhưng không phù hợp, thậm chí nguy hiểm đối với một người khác do khác biệt về tuổi tác, bệnh nền, thuốc đang sử dụng, tiền sử dị ứng hoặc nhiều yếu tố sức khỏe khác.

Vì vậy, một video dài vài chục giây trên TikTok hay Facebook không thể thay thế việc thăm khám và đánh giá trực tiếp trong những trường hợp cần chẩn đoán hoặc điều trị.

Tự ngưng thuốc để làm theo “bác sĩ AI” có thể gây hậu quả

Bác sĩ Bùi Dương Khang, chuyên khoa y học cổ truyền tại TP Cần Thơ, cho biết tình trạng kiến thức y khoa, đặc biệt là những bài thuốc dân gian và y học cổ truyền, đang xuất hiện theo kiểu “thật giả lẫn lộn” trên mạng xã hội.

Đáng lo ngại hơn, một số bệnh nhân sau khi xem video đã tự ý ngưng thuốc, đổi thuốc hoặc áp dụng phương pháp điều trị được hướng dẫn trên mạng mà không quan tâm đến chống chỉ định.

Khi đến gặp bác sĩ, họ mang theo những thông tin từ các video AI và tin rằng đây là lời khuyên của người có chuyên môn.

Điều này khiến bác sĩ phải mất thêm thời gian giải thích rằng nhân vật họ xem có thể chỉ là một “bác sĩ ảo”.

Người cao tuổi được xem là nhóm đặc biệt dễ gặp rủi ro khi khả năng nhận biết video do AI tạo ra còn hạn chế.

Theo bác sĩ Khang, những lời hướng dẫn như sử dụng bài thuốc “thanh lọc gan”, “thải độc thận” hay “thông suốt tim mạch” khi chưa được kiểm chứng và không dựa trên việc thăm khám trực tiếp có thể gây nguy hiểm cho người bệnh.

Cẩn trọng với quảng cáo “chữa khỏi 100%”, “không cần dùng thuốc”

Một đặc điểm khác giúp người dùng nhận biết những nội dung sức khỏe đáng ngờ là cách sử dụng ngôn từ tuyệt đối và giật gân.

Các video quảng bá bằng AI có thể sử dụng những câu như “chữa khỏi bệnh 100% không cần thuốc”, “khỏi hoàn toàn sỏi thận sau vài ngày”, “đánh bay mỡ máu” hay “bác sĩ tiết lộ bí mật bị giấu kín”.

Theo bác sĩ Khang, đây là kiểu cam kết mà bác sĩ thực sự không đưa ra một cách tùy tiện.

Y học luôn tồn tại những giới hạn, nguy cơ và khác biệt giữa từng bệnh nhân. Hiệu quả điều trị không chỉ phụ thuộc vào phương pháp được lựa chọn mà còn liên quan đến tình trạng bệnh, cơ địa, bệnh nền, khả năng đáp ứng và nhiều yếu tố khác.

Do đó, những nội dung khẳng định một phương pháp có thể chữa khỏi hoàn toàn hoặc phù hợp với tất cả mọi người cần được nhìn nhận thận trọng.

“Bác sĩ AI” khác bác sĩ thật ở trách nhiệm nghề nghiệp

Theo bác sĩ Nguyễn Tiến Dũng, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh (Hà Nội), hình ảnh bên ngoài không phải yếu tố quyết định một người có phải bác sĩ hay không.

Một bác sĩ thực sự có danh tính, quá trình đào tạo, giấy phép hành nghề và đơn vị công tác có thể được kiểm chứng. Đồng thời, họ phải chịu trách nhiệm về chuyên môn, đạo đức và pháp lý đối với những quyết định điều trị của mình.

Đây chính là điểm khác biệt quan trọng giữa bác sĩ thật và một nhân vật được AI tạo ra.

Nếu một video AI cung cấp thông tin sai lệch nhưng được thể hiện dưới hình thức một bác sĩ đang tư vấn, người xem không chỉ có nguy cơ bị đánh lừa mà về lâu dài còn có thể mất niềm tin đối với chính đội ngũ y bác sĩ thật.

AI không đáng sợ, đáng lo là việc dùng AI để giả danh chuyên gia

Sự xuất hiện của AI trong lĩnh vực y tế không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực.

Công nghệ này đang mở ra nhiều khả năng hỗ trợ xử lý dữ liệu, nghiên cứu, quản lý và cung cấp thông tin. Vấn đề nằm ở cách AI được sử dụng và ai chịu trách nhiệm đối với thông tin mà hệ thống tạo ra.

Theo bác sĩ Nguyễn Tiến Dũng, AI không phải mối đe dọa nếu được sử dụng minh bạch, có kiểm chứng và có con người chịu trách nhiệm.

Rủi ro xuất hiện khi AI được dùng để giả lập thẩm quyền của bác sĩ, khiến người xem tưởng rằng nội dung đang được một chuyên gia y tế thực sự tư vấn; hoặc khi hình ảnh “bác sĩ” được sử dụng nhằm che giấu mục đích quảng cáo và tác động đến quyết định liên quan trực tiếp đến sức khỏe.

Làm sao nhận biết và tránh rơi vào “bẫy bác sĩ AI”?

Trong bối cảnh hình ảnh và giọng nói do AI tạo ra ngày càng chân thực, chỉ nhìn vào chiếc áo blouse hay bối cảnh bệnh viện là không đủ để xác định người xuất hiện trong video có thực sự là bác sĩ.

Người dùng nên kiểm tra tên bác sĩ, chuyên khoa, nơi công tác và nguồn đăng tải. Nếu video đưa ra lời khuyên điều trị nhưng không thể xác định rõ danh tính người tư vấn hoặc nguồn thông tin, cần đặc biệt thận trọng.

Những nội dung quảng cáo sản phẩm nhưng liên tục sử dụng danh nghĩa bác sĩ, các tuyên bố như “chữa khỏi hoàn toàn”, “cam kết 100%”, “không cần thuốc”, “bí mật bác sĩ không muốn bạn biết” cũng là dấu hiệu cảnh báo.

Đặc biệt, người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc, đổi thuốc, thay đổi liều điều trị hoặc sử dụng các bài thuốc, thực phẩm chức năng chỉ dựa trên video mạng xã hội.

Khi thông tin trên mạng liên quan đến một quyết định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, cách an toàn hơn vẫn là trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở y tế có chuyên môn.

AI có thể tạo ra một khuôn mặt giống bác sĩ, mặc áo blouse, đeo ống nghe và nói trôi chảy về bệnh tật. Nhưng công nghệ chưa thể biến một nhân vật ảo thành người có giấy phép hành nghề, có trách nhiệm chuyên môn và chịu trách nhiệm trước người bệnh.

Trong thời đại mà một video giả có thể trông ngày càng giống thật, câu hỏi quan trọng trước khi làm theo lời khuyên sức khỏe trên mạng không chỉ là “thông tin này nghe có hợp lý không?”, mà còn phải là “ai đang nói điều này và họ có thực sự là bác sĩ hay không?”