Trước đây, một vụ lừa đảo trên mạng thường bắt đầu bằng hành động chủ động từ phía kẻ xấu.

Chúng có thể giả danh người thân, gửi đường link độc hại, dựng website ngân hàng giả, gọi điện mạo danh cơ quan chức năng hoặc tìm cách thuyết phục nạn nhân cung cấp mật khẩu, mã OTP và chuyển tiền.

Nói cách khác, kẻ lừa đảo phải tìm đến nạn nhân và tạo ra một kịch bản đủ thuyết phục để người đó mắc bẫy.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang khiến mô hình này thay đổi.

Một nội dung giả có thể được AI tạo ra trong vài giây, hàng nghìn biến thể có thể được sản xuất với chi phí thấp và bot có thể giúp chúng xuất hiện trước số lượng rất lớn người dùng.

Đáng lo hơn, trong một số trường hợp, kẻ xấu thậm chí không cần trực tiếp tiếp cận từng nạn nhân. Chính người dùng có thể tìm thấy nội dung, tin vào nó, chia sẻ cho người khác và cuối cùng tự đưa mình vào chiếc bẫy đã được dựng sẵn.

Khi AI khiến người dùng “tự nguyện” bị lừa

Theo ông Trương Đức Lượng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần An ninh mạng Việt Nam (VSEC), thành viên Tập đoàn Công nghệ G-Group, AI đang khiến các thủ đoạn lừa đảo trở nên tinh vi hơn.

Các mô hình AI tạo sinh hiện có khả năng sản xuất văn bản, hình ảnh, video và giọng nói với chất lượng ngày càng cao. Khi kết hợp với các công cụ tự động hóa, những nội dung này có thể được sản xuất và phát tán với quy mô lớn hơn nhiều so với trước đây.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí AI and Ethics cũng nhận định AI tạo sinh, bao gồm mô hình ngôn ngữ lớn, video deepfake, công nghệ sao chép giọng nói và hình ảnh do AI tạo ra, đang giúp những mô hình lừa đảo vốn cần nhiều nhân lực có khả năng được triển khai trên quy mô lớn.

Tuy nhiên, theo ông Lượng, điều đáng lo không chỉ nằm ở việc AI giúp kẻ xấu lừa đảo nhanh hơn.

AI còn có khả năng làm thay đổi hành vi của chính nạn nhân.

“Người dùng hoàn toàn có thể trở thành những nạn nhân tự nguyện bị lừa”, ông Lượng nhận định.

Khái niệm “tự nguyện” ở đây không có nghĩa người dùng biết mình đang bị lừa nhưng vẫn chấp nhận. Vấn đề nằm ở chỗ họ có chủ động tin tưởng, chia sẻ hoặc hành động dựa trên một thông tin giả vì cho rằng những gì mình đang nhìn thấy là thật.

Từ bị kẻ xấu tìm đến thành tự mình bước vào chiếc bẫy

Sự khác biệt có thể hình dung khá rõ.

Trong mô hình lừa đảo truyền thống, kẻ xấu chủ động tiếp cận nạn nhân.

Trong môi trường thông tin được AI hỗ trợ, một video giả có thể được đăng lên mạng xã hội và được thuật toán phân phối tới hàng trăm nghìn người. Một số người tự xem, tự tin, tự chia sẻ và thậm chí chủ động tìm đến sản phẩm, dịch vụ hoặc đường link xuất hiện trong nội dung đó.

Kẻ đứng sau không nhất thiết phải trò chuyện trực tiếp với từng người.

Ví dụ, một video deepfake có thể tạo hình ảnh người nổi tiếng hoặc chuyên gia đang giới thiệu một cơ hội đầu tư. Một “bác sĩ AI” có thể xuất hiện trong áo blouse và quảng cáo một sản phẩm sức khỏe. Một giọng nói được sao chép bằng AI có thể khiến người nghe tưởng rằng người thân đang yêu cầu hỗ trợ khẩn cấp.

Khi chất lượng nội dung giả đủ tốt, người dùng có thể tự hoàn thiện phần còn lại của kịch bản bằng chính niềm tin của mình.

Đây là điểm khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn.

Những dấu hiệu nhận biết nội dung giả đang dần mất tác dụng

Trong nhiều năm, người dùng Internet thường được hướng dẫn nhận diện lừa đảo bằng một số dấu hiệu tương đối quen thuộc.

Email viết sai chính tả, website có tên miền bất thường, hình ảnh chỉnh sửa vụng về, giọng nói thiếu tự nhiên hoặc tin nhắn sử dụng câu chữ kỳ lạ đều có thể khiến người nhận cảnh giác.

AI đang dần làm giảm giá trị của những dấu hiệu này.

Một email lừa đảo có thể được AI viết với ngữ pháp hoàn chỉnh và đúng văn phong của một doanh nghiệp.

Một giọng nói có thể được sao chép để giống người thật.

Một khuôn mặt có thể được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng deepfake.

Video giả cũng ngày càng khó nhận diện chỉ bằng mắt thường.

Điều này dẫn đến một thay đổi quan trọng trong an ninh mạng: “trông có vẻ thật” không còn là bằng chứng đủ mạnh để kết luận một nội dung là thật.

Khi “một triệu tài khoản” cùng nói một điều

Nếu AI giúp tạo ra một nội dung giả đủ thuyết phục, sự kết hợp giữa AI, bot và thuật toán phân phối còn có thể tạo ra một hiệu ứng nguy hiểm hơn: khiến thông tin sai có vẻ như đang được rất nhiều người xác nhận.

Ông Trương Đức Lượng gọi đây là những “bẫy tư duy” trên không gian mạng.

Bản thân hiện tượng này không hoàn toàn mới. Con người vốn có xu hướng bị ảnh hưởng bởi số đông, tin tưởng người có uy tín hoặc dễ tiếp nhận những thông tin phù hợp với quan điểm sẵn có của mình.

Điều thay đổi là công nghệ có thể khuếch đại những khuynh hướng tâm lý đó với quy mô lớn hơn.

“Một người nói dối chúng ta không tin, nhưng một triệu người nói dối thì chúng ta nghĩ đó là sự thật”, ông Lượng phân tích.

Trong môi trường số, việc tạo ra cảm giác “một triệu người cùng nói” ngày càng dễ thực hiện hơn.

AI có thể tạo nội dung, trong khi các hệ thống tự động hóa có thể hỗ trợ vận hành số lượng lớn tài khoản và tương tác.

Một thông tin ban đầu chỉ xuất hiện ở một tài khoản có thể nhanh chóng được bình luận, chia sẻ, nhắc lại và biến đổi thành nhiều phiên bản khác nhau.

Đối với người dùng bình thường, việc liên tục nhìn thấy cùng một thông tin từ nhiều tài khoản khác nhau rất dễ tạo cảm giác rằng nội dung đó đã được cộng đồng xác nhận.

Nhưng số lượng người nói không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với số lượng nguồn độc lập.

1.000 bình luận đồng tình chưa chắc là 1.000 người thật

Đây là một trong những thay đổi quan trọng khi đánh giá độ tin cậy của thông tin trên Internet trong thời đại AI.

Trước đây, một bài đăng có hàng nghìn bình luận tích cực hoặc được rất nhiều tài khoản chia sẻ có thể tạo ra bằng chứng xã hội (social proof) tương đối mạnh.

Ngày nay, người dùng cần thận trọng hơn.

Một lượng lớn tương tác có thể đến từ tài khoản tự động, tài khoản giả hoặc những mạng lưới được tổ chức nhằm tạo cảm giác về sự đồng thuận.

Chẳng hạn, một sản phẩm đầu tư có thể xuất hiện với hàng trăm bình luận nói rằng đã kiếm được tiền. Một sản phẩm sức khỏe có thể được rất nhiều tài khoản khẳng định đã sử dụng hiệu quả. Một thông tin chưa được kiểm chứng có thể được hàng nghìn tài khoản lặp lại.

Khi những tín hiệu này xuất hiện đồng thời, người dùng dễ đi đến kết luận: “Nhiều người nói như vậy thì chắc phải đúng”.

Đó chính là điểm mà công nghệ có thể khai thác một khuynh hướng rất tự nhiên của con người: tin vào số đông.

Thuật toán có thể khiến chúng ta chỉ nhìn thấy điều mình muốn tin

Nguy cơ không dừng lại ở việc nội dung giả được tạo ra và khuếch đại.

Các thuật toán phân phối nội dung của mạng xã hội thường học từ hành vi người dùng để xác định nội dung nào có khả năng khiến họ tiếp tục xem và tương tác.

Một người thường xuyên xem video về đầu tư có thể tiếp tục nhận được nhiều nội dung đầu tư. Người quan tâm đến một phương pháp chữa bệnh có thể nhìn thấy ngày càng nhiều video nói về phương pháp đó.

Theo ông Lượng, người dùng vì vậy có thể mắc kẹt trong chính hệ thống thông tin mình sử dụng.

“Chúng ta luôn luôn đọc những nội dung mà chúng ta thấy thích”, ông nói.

Vấn đề xuất hiện khi AI và các hệ thống tự động có khả năng tạo ra chính những nội dung phù hợp với niềm tin, sở thích hoặc nỗi lo của từng nhóm người.

Người dùng nhìn thấy một thông tin mình đồng tình.

Sau đó họ tương tác với nội dung đó.

Thuật toán ghi nhận sự quan tâm và tiếp tục đề xuất thêm những nội dung tương tự.

Khi cùng một quan điểm xuất hiện ngày càng nhiều, người dùng càng cảm thấy niềm tin ban đầu của mình đã được xác nhận.

Một vòng lặp được hình thành.

AI có thể biến “bẫy thông tin” thành “bẫy cá nhân hóa”

Điểm đáng lo khác là AI có khả năng điều chỉnh nội dung theo từng nhóm đối tượng.

Một kịch bản lừa đảo không còn nhất thiết phải sử dụng cùng một câu chuyện cho tất cả mọi người.

Nội dung dành cho người cao tuổi có thể nhấn mạnh sức khỏe hoặc người thân. Nội dung hướng tới người quan tâm đầu tư có thể tập trung vào lợi nhuận. Với người đang tìm việc, kịch bản có thể biến thành lời mời tuyển dụng.

Cùng một mục tiêu lừa đảo nhưng thông điệp có thể được thay đổi để phù hợp hơn với từng đối tượng.

Khi nội dung giả không chỉ “giống thật” mà còn “đúng thứ người xem muốn nghe”, khả năng phòng vệ bằng trực giác trở nên khó khăn hơn.

Khi người dùng chỉ nhìn thấy những điều mình muốn tin, ranh giới giữa thông tin đúng và thông tin được thiết kế để khiến mình tin trở nên ngày càng khó phân biệt.

Con người phải trở thành “chốt chặn” cuối cùng

Theo ông Trương Đức Lượng, khi hình ảnh, video và giọng nói đều có thể bị làm giả, con người cần trở thành một “chốt chặn” cuối cùng.

Tuy nhiên, khả năng phòng vệ không thể chỉ dừng lại ở những hướng dẫn kỹ thuật như “không bấm vào đường link lạ” hoặc “hãy chú ý dấu hiệu deepfake”.

Những lời khuyên này vẫn hữu ích, nhưng không còn đủ trong bối cảnh nội dung giả ngày càng hoàn thiện.

Yếu tố quan trọng hơn là kiến thức, khả năng nhận thức và tư duy phản biện.

Một nguyên tắc tưởng như rất cũ vì vậy lại trở nên đặc biệt quan trọng trong thời đại AI: đòi hỏi bằng chứng.

Đừng hỏi “có nhiều người nói không?”, hãy hỏi “bằng chứng ở đâu?”

Khi tiếp nhận một thông tin quan trọng trên mạng, đặc biệt là nội dung liên quan đến tiền bạc, sức khỏe, pháp luật hoặc những quyết định có hậu quả lớn, người dùng không nên chỉ dựa vào số lượt thích, chia sẻ hay bình luận.

Câu hỏi quan trọng hơn là thông tin đó xuất phát từ đâu và có thể kiểm chứng độc lập hay không.

Một video của “chuyên gia” cần được kiểm tra xem người đó có thực sự tồn tại hay không.

Một thông báo của ngân hàng cần được đối chiếu qua kênh chính thức của ngân hàng.

Một cơ hội đầu tư cần được kiểm tra về doanh nghiệp, pháp lý và cơ chế hoạt động thay vì chỉ đọc phản hồi của những tài khoản trên mạng.

Một thông tin sức khỏe cần được đối chiếu với nguồn y khoa đáng tin cậy thay vì tin vào chiếc áo blouse xuất hiện trong video.

Đặc biệt, khi một nội dung cố tình tạo cảm giác khẩn cấp, kích thích lòng tham, nỗi sợ hoặc thúc giục người dùng hành động ngay, việc dừng lại để kiểm chứng càng cần thiết.

Bot AI không phải lúc nào cũng xấu

Cũng cần phân biệt giữa bản thân công nghệ và cách công nghệ được sử dụng.

Bot và hệ thống tự động hóa đang được nhiều doanh nghiệp sử dụng hợp pháp để chăm sóc khách hàng, hỗ trợ truyền thông, trả lời câu hỏi hoặc phân phối thông tin.

AI tạo sinh cũng có rất nhiều ứng dụng tích cực.

Vấn đề xuất hiện khi những công nghệ này được sử dụng để giả mạo con người, tạo bằng chứng xã hội giả, công kích cá nhân hoặc cố tình điều hướng nhận thức của cộng đồng.

Do đó, theo ông Lượng, giải pháp không thể đơn giản là “cấm bot”.

Các biện pháp kiểm soát quá cứng nhắc có thể đồng thời hạn chế những ứng dụng hợp pháp và hữu ích của công nghệ.

Thách thức mới của an ninh mạng: Làm sao duy trì niềm tin?

Trong thời kỳ đầu của Internet, câu hỏi quan trọng là làm sao bảo vệ máy tính khỏi virus.

Sau đó, vấn đề mở rộng thành bảo vệ tài khoản, mật khẩu, dữ liệu cá nhân và tiền trong tài khoản ngân hàng.

AI đang tạo thêm một lớp thách thức khác: bảo vệ chính nhận thức và khả năng đánh giá sự thật của con người.

Một nội dung không cần cài mã độc vào điện thoại vẫn có thể gây thiệt hại nếu khiến người dùng tin sai.

Một tài khoản không cần đánh cắp mật khẩu vẫn có thể thao túng người khác nếu tạo được đủ niềm tin.

Và một kẻ lừa đảo không nhất thiết phải trực tiếp thuyết phục nạn nhân nếu AI, bot và thuật toán đã giúp xây dựng một môi trường khiến nạn nhân tự đi đến kết luận mà kẻ xấu mong muốn.

Đó là lý do khái niệm “nạn nhân tự nguyện bị lừa” đáng chú ý.

Người dùng không thực sự tự nguyện mất tiền hay bị thao túng. Họ “tự nguyện” hành động bởi những tín hiệu mà mình dựa vào để đánh giá sự thật đã bị làm giả.

Trong một thế giới nơi hình ảnh có thể giả, giọng nói có thể giả, video có thể giả và thậm chí “đám đông” trên mạng cũng có thể được tạo ra, kỹ năng quan trọng nhất có lẽ không còn là nhìn xem thứ gì trông giống thật, mà là biết cách kiểm chứng điều gì thực sự là thật.