Theo tạp chí TIME ngày 14/8, một phiên bản trí tuệ nhân tạo Claude của Anthropic đã được đưa vào thử nghiệm với vai trò quản lý một cửa hàng bán lẻ tại San Francisco, Mỹ.

Đáng chú ý, đây không phải môi trường mô phỏng hoàn toàn. Những người làm việc dưới sự quản lý của Claude là nhân viên thật và có hợp đồng lao động thực tế.

Thử nghiệm do Andon Labs, một startup nghiên cứu AI, thực hiện nhằm tìm hiểu liệu một tác nhân AI (AI agent) có đủ khả năng điều hành hoạt động kinh doanh và quản lý con người hay không.

Kết quả sau nhiều tháng thử nghiệm cho thấy một viễn cảnh đáng chú ý: AI đã đi đến quyết định sa thải một nhân viên. Tuy nhiên, quá trình dẫn đến quyết định này cũng cho thấy Claude vẫn chưa thể hoàn toàn thay thế một nhà quản lý con người.

AI Claude sa thải nhân viên vì đi trễ 17/23 ca

Theo Andon Labs, nhân viên bị Claude sa thải đã đi làm muộn tới 17 trong tổng số 23 ca.

Với một quản lý thông thường, đây có thể là vấn đề được phát hiện và xử lý khá sớm. Nhưng Claude lại mất nhiều thời gian mới nhận ra tình trạng đi trễ thường xuyên của nhân viên.

Một trong những nguyên nhân đáng chú ý nằm ở chính giới hạn của AI.

Sổ tay nhân viên do Claude soạn thảo trước đó đã “biến mất” khỏi bộ nhớ làm việc hạn chế của hệ thống. Không còn đầy đủ thông tin về những quy định mà chính mình từng đặt ra, Claude trở thành một người quản lý khá dễ dãi.

Thậm chí, AI từng nói với nhân viên rằng họ không cần quá lo lắng nếu đi làm trễ.

“Lẽ ra một quản lý là con người đã sa thải người này sớm hơn nhiều”, Lukas Petersson, CEO Andon Labs, nhận định.

Claude không hoàn toàn tự quyết định việc sa thải

Dù Claude là hệ thống đưa ra quyết định cuối cùng, vụ việc không có nghĩa AI đã hoàn toàn tự chủ trong quá trình sa thải nhân viên.

Theo nhật ký quản lý được chia sẻ với TIME, Claude vẫn thường xuyên nhận được hướng dẫn từ nhân viên của Andon Labs.

Sau khi được yêu cầu tìm và xem lại sổ tay nhân viên, AI mới nhận ra một người đã liên tục vi phạm quy định về giờ làm việc.

Ngay cả lúc đó, phương án đầu tiên Claude đưa ra vẫn chưa phải sa thải. AI đề xuất áp dụng một cảnh cáo chính thức đối với nhân viên.

Người quản lý của dự án sau đó cung cấp thêm thông tin rằng đã có nhiều cuộc trao đổi trực tiếp với người lao động này và yêu cầu Claude cân nhắc liệu nhân viên có thực sự phù hợp với công việc hay không.

Sau thông tin mang tính định hướng này, Claude mới đi đến quyết định sa thải.

Chi tiết trên cho thấy dù AI có thể đảm nhận một phần công việc quản lý và đưa ra quyết định liên quan đến nhân sự, yếu tố con người vẫn đóng vai trò đáng kể trong quá trình ra quyết định.

Đây có phải lần đầu AI sa thải con người?

Việc công nghệ tham gia vào quá trình tuyển dụng, đánh giá và sa thải người lao động không phải hiện tượng hoàn toàn mới.

Trước đây, các hệ thống thuật toán đã được nhiều doanh nghiệp sử dụng để theo dõi năng suất, chấm điểm hiệu quả làm việc hoặc hỗ trợ đưa ra những quyết định liên quan đến nhân sự. Người lao động cũng từng mất việc dựa trên kết quả từ các hệ thống tự động.

Điểm khác biệt của thử nghiệm tại Andon Market là Claude là một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được đặt trực tiếp vào vai trò quản lý. Theo TIME, đây được xem là trường hợp hiếm được biết đến trong đó một mô hình ngôn ngữ lớn đóng vai trò quản lý và đi đến quyết định sa thải một nhân viên thực sự.

Vì vậy, thử nghiệm không đơn thuần đặt câu hỏi AI có thể tự động hóa bao nhiêu công việc, mà còn mở rộng sang một vấn đề khác: AI có thể trở thành người quản lý con người hay không?

Giao doanh nghiệp cho AI quản lý, 5 tháng mất gần 39.000 USD

Khả năng quản lý nhân sự không phải vấn đề duy nhất Claude gặp phải trong thử nghiệm.

Khi dự án bắt đầu vào tháng 3, Andon Market có 100.000 USD trong tài khoản.

Sau 5 tháng hoạt động dưới mô hình quản lý thử nghiệm, số tiền còn lại là 61.186 USD.

Như vậy, cửa hàng đã giảm 38.814 USD trong khoảng thời gian này.

CEO Andon Labs cho rằng phong cách quản lý tương đối dễ dãi của Claude cùng khả năng kinh doanh chưa tốt là những yếu tố góp phần dẫn đến khoản thua lỗ.

Tuy nhiên, Petersson cho rằng kết quả hiện tại chưa đồng nghĩa AI sẽ luôn quản lý doanh nghiệp kém hiệu quả. Các mô hình trong tương lai có thể tiếp tục được huấn luyện để trở nên nhạy bén hơn trong kinh doanh, theo đuổi mục tiêu tốt hơn và đưa ra những quyết định quyết liệt hơn.

Chính khả năng này lại đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ.

“Các mô hình ngày càng được huấn luyện để trở nên quyết liệt hơn và tuân theo mục tiêu”, Petersson nói.

Theo ông, nếu AI được trao quyền sa thải con người, đồng thời ngày càng trở nên quyết liệt trong việc theo đuổi các mục tiêu kinh doanh, đó có thể không phải là một tương lai mà con người muốn sống trong đó.

Làm việc dưới quyền AI là trải nghiệm như thế nào?

Không chỉ hiệu quả kinh doanh, phản ứng của những nhân viên trực tiếp làm việc dưới quyền Claude cũng là một phần đáng chú ý của thử nghiệm.

Felix Carson, một nhân viên vẫn làm việc tại Andon Market, đồng ý rằng nếu quản lý là con người, người đồng nghiệp thường xuyên đi trễ có thể đã bị sa thải sớm hơn.

Tuy nhiên, điều đó không khiến ông đánh giá tích cực việc làm việc dưới quyền một AI.

Carson mô tả trải nghiệm này theo hướng tiêu cực và cho biết lý do ông tiếp tục công việc chủ yếu là vì vẫn cần việc làm.

Khi được hỏi liệu ông có hy vọng AI sẽ không trở thành hình thức quản lý phổ biến trong tương lai hay không, Carson trả lời: “Ít nhất tôi hy vọng là không”.

Khi AI không chỉ thay thế nhân viên mà còn có thể trở thành “sếp”

Thử nghiệm của Andon Labs cho thấy một bước phát triển khác trong quá trình AI tham gia vào môi trường làm việc.

Nếu những năm gần đây, tranh luận chủ yếu tập trung vào câu hỏi AI sẽ thay thế những công việc nào, sự xuất hiện của các AI agent ngày càng tự chủ khiến vấn đề được mở rộng: AI có thể được trao bao nhiêu quyền trong một tổ chức?

Một hệ thống AI có thể theo dõi lịch làm việc, phân tích hiệu suất, kiểm tra quy định nội bộ và đề xuất biện pháp xử lý nhân viên. Về mặt kỹ thuật, việc tự động hóa một phần công việc của cấp quản lý vì vậy không phải điều quá xa vời.

Tuy nhiên, quyết định về nhân sự không đơn thuần dựa trên dữ liệu. Việc cảnh cáo, kỷ luật hay chấm dứt quan hệ lao động còn liên quan đến hoàn cảnh của người lao động, quy định pháp luật, văn hóa doanh nghiệp và trách nhiệm của người ra quyết định.

Chính thử nghiệm với Claude cũng cho thấy những giới hạn này. AI từng bỏ sót quy định do giới hạn bộ nhớ, có thời điểm quá dễ dãi với nhân viên và cuối cùng vẫn cần con người cung cấp thêm thông tin trước khi đi đến quyết định sa thải.

Vì vậy, câu chuyện Claude “làm sếp” có thể chưa chứng minh AI đã sẵn sàng thay thế nhà quản lý. Nhưng nó cho thấy ranh giới giữa công việc do con người và máy móc đảm nhiệm đang dần thu hẹp lại.

Và khi AI ngày càng được trao nhiều quyền tự chủ hơn, câu hỏi quan trọng có thể không còn là “AI có đủ khả năng làm sếp hay không?”, mà là “con người nên cho phép AI có bao nhiêu quyền đối với con người?”