Tiềm năng lớn, thách thức không nhỏ

Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, cả nước hiện có khoảng 1,5 triệu đàn ong, hơn 34.000 hộ nuôi ong, với sản lượng mật ong mỗi năm đạt từ 50.000 – 60.000 tấn, trong đó hơn 90% dành cho xuất khẩu. Việt Nam sở hữu lợi thế tự nhiên lớn với hệ sinh thái rừng, cây ăn quả và hoa màu phong phú trải dài từ Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên tới miền núi phía Bắc – môi trường lý tưởng cho nghề nuôi ong phát triển.

Tuy nhiên, ngành ong Việt đang gặp không ít khó khăn: khí hậu biến đổi, dịch bệnh lan rộng, nguồn hoa ngày càng suy giảm, trong khi phương pháp nuôi ong truyền thống vẫn chiếm đa số, chưa theo kịp xu thế hiện đại hóa và yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Công nghệ 4.0 – Cú hích chuyển mình cho ngành ong

Đón đầu cuộc cách mạng công nghệ, Trung tâm Nghiên cứu Ong và Nuôi ong Nhiệt đới (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) đã tiên phong triển khai nhiều giải pháp số hóa toàn diện trong ngành ong. Từ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), Blockchain đến cảm biến thông minh, công nghệ đang từng bước thay đổi cách nuôi, giám sát và quản lý đàn ong.

“Chúng tôi đã phát triển hệ thống giám sát đàn ong bằng thiết bị cảm biến đo âm thanh, nhiệt độ, độ ẩm và trọng lượng – tất cả được kết nối qua smartphone. Hệ thống này không chỉ giúp người nuôi giám sát sức khỏe đàn ong từ xa, mà còn cho phép dự đoán năng suất mật ong và chủ động kế hoạch sản xuất”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Thái – Giám đốc Trung tâm chia sẻ.

Điểm nổi bật là công nghệ AI giúp phân tích hình ảnh phấn hoa để xác định nguồn gốc và chất lượng mật ong. Ngoài ra, Trung tâm cũng đã thành công trong kỹ thuật thụ tinh nhân tạo cho ong chúa – tạo ra thế hệ ong có khả năng kháng bệnh tốt, năng suất cao và thích nghi với điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Truy xuất nguồn gốc – Bước đi chiến lược hội nhập toàn cầu

Truy xuất nguồn gốc bằng mã QR giờ đây đã trở thành một phần không thể thiếu trong chuỗi cung ứng mật ong. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã để biết rõ thông tin về nguồn gốc con ong giống, loại hoa lấy mật, quá trình chăm sóc, phòng bệnh, vận chuyển đến tay người dùng.

Đặc biệt, phần mềm truy xuất còn tích hợp nền tảng blockchain giúp dữ liệu minh bạch, không thể chỉnh sửa – điều kiện then chốt để đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe của các thị trường lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản…

Tại nhiều tỉnh như An Giang, Sơn La, Nghệ An, mô hình nuôi ong ứng dụng công nghệ thùng kế đã được triển khai thành công, giúp tăng độ tinh khiết của mật ong, giảm lẫn tạp chất và nâng cao chất lượng sản phẩm đầu ra.

Khơi thông nút thắt: Vốn, nhận thức và liên kết

Dù tiềm năng rất lớn, nhưng việc phổ cập công nghệ đến từng hộ nuôi ong vẫn còn nhiều rào cản. Khảo sát của Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho thấy:

• Gần 65% hộ nuôi ong ở miền Bắc và hơn 62% ở miền Nam không biết đến ứng dụng quản lý đàn ong qua điện thoại.
• Trên 80% chưa từng nghe đến công nghệ AI.
• Gần 92% hoàn toàn xa lạ với thuật ngữ blockchain.

Đa phần hộ nuôi ong nhỏ lẻ vẫn phụ thuộc vào kinh nghiệm, thiếu vốn đầu tư, nhân lực kỹ thuật thấp, và chưa thực sự quan tâm đến đổi mới công nghệ.

Giải pháp đồng bộ để chuyển đổi số ngành ong

Để công nghệ thực sự trở thành “bạn đồng hành” của người nuôi ong, cần có sự chung tay của nhiều bên:

• Chính phủ & địa phương: Cần xây dựng các chương trình khuyến nông chuyên biệt cho ngành ong, gắn chuyển giao công nghệ với đào tạo kỹ thuật thực tế.
• Viện trường & doanh nghiệp: Tăng cường liên kết, hỗ trợ nông dân từ khâu giống, công nghệ nuôi đến tìm đầu ra cho sản phẩm.
• Hội nông dân, hội khuyến nông: Đóng vai trò cầu nối, tổ chức các lớp tập huấn, phổ biến lợi ích của số hóa, thay đổi tư duy sản xuất truyền thống.

Trung tâm Nghiên cứu Ong và Nuôi ong Nhiệt đới cũng đang mở rộng mô hình liên kết công nghệ với phát triển du lịch sinh thái, như ở Cao Bằng – nơi khách du lịch có thể trải nghiệm mô hình nuôi ong đá, khai thác sáp, kết hợp bảo tồn và tạo sinh kế bền vững.

Hướng tới tương lai bền vững

Ong mật không chỉ mang lại sản phẩm thương mại, mà còn đóng vai trò then chốt trong thụ phấn cho hơn 35% cây trồng lương thực toàn cầu – theo Tổ chức FAO. Vì vậy, phát triển ngành ong không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn góp phần ổn định sản xuất nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực.

Ứng dụng công nghệ cao chính là chìa khóa để hiện thực hóa Đề án “Phát triển bền vững ngành ong đến năm 2030” của Việt Nam. Đây cũng là con đường tất yếu để xây dựng thương hiệu mật ong Việt trên thị trường quốc tế – chất lượng cao, minh bạch, và bền vững.