Những đề xuất này được đưa ra trong quá trình góp ý cho dự thảo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài sản mã hóa, do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (Bộ Tài chính) chủ trì xây dựng.

Phạt tiền thấp: Nguy cơ biến vi phạm thành “chi phí giao dịch”

Theo nhiều chuyên gia, mức xử phạt tiền được đề xuất trong dự thảo (10–30 triệu đồng, hoặc điều chỉnh lên 30–50 triệu đồng) không phản ánh đúng quy mô và lợi ích kinh tế của các giao dịch tài sản mã hóa trên thực tế.

Thị trường Việt Nam ghi nhận các giao dịch từ vài triệu đồng cho đến hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng mỗi lần. Trong bối cảnh đó:

• Với nhà đầu tư nhỏ lẻ, mức phạt có thể vượt xa lợi nhuận kỳ vọng;
• Với nhà đầu tư giao dịch thường xuyên, quy mô lớn, mức phạt cố định lại không tương xứng, dễ bị coi là một khoản chi phí chấp nhận được.

Đây chính là lỗ hổng khiến chế tài mất đi tác dụng răn đe, đặc biệt với nhóm nhà đầu tư có năng lực tài chính mạnh và sẵn sàng chấp nhận rủi ro pháp lý.

Đề xuất tịch thu tài sản mã hóa và phương tiện vi phạm

Một trong những kiến nghị đáng chú ý là bổ sung hình thức tịch thu tang vật, phương tiện được sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm, bao gồm:

• Tài sản mã hóa (crypto, token, NFT…);
• Tài sản số phát sinh từ hành vi vi phạm;
• Công cụ, tài khoản, phương tiện phục vụ giao dịch trái phép.

Theo quan điểm này, trong trường hợp phạt tiền không đủ răn đe, việc tịch thu trực tiếp lợi ích thu được từ hành vi vi phạm mới thực sự đánh vào động cơ trục lợi.

Tuy nhiên, do tài sản mã hóa không tồn tại dưới dạng hữu hình, pháp luật cần quy định rõ cơ chế tịch thu trên môi trường số, bao gồm: phong tỏa ví, thu hồi khóa truy cập, kiểm soát dòng tài sản trên nền tảng số… nhằm bảo đảm tính khả thi khi áp dụng.

Khi nào vi phạm hành chính có thể chuyển sang xử lý hình sự?

Nhiều chuyên gia cho rằng cần xác lập ranh giới rõ ràng giữa vi phạm hành chính và hành vi phạm tội trong lĩnh vực tài sản mã hóa.

Theo đó, các hành vi sau cần được xem xét nâng mức xử lý:

• Cố ý giao dịch trái phép nhiều lần, có tổ chức;
• Giao dịch quy mô lớn nhằm trốn thuế, rửa tiền;
• Huy động vốn trái phép thông qua dự án tài sản mã hóa;
• Tái phạm nhiều lần dù đã bị xử phạt hành chính.

Trong những trường hợp này, việc truy cứu trách nhiệm hình sự không chỉ mang tính răn đe mà còn góp phần bảo vệ trật tự quản lý kinh tế và quyền lợi của nhà đầu tư.

Giao dịch OTC, chợ đen: “vùng xám” cần siết chặt chế tài

Thực tiễn cho thấy một lượng lớn giao dịch tài sản mã hóa tại Việt Nam đang diễn ra thông qua:

• Giao dịch OTC (mua bán ngoài sàn);
• Nhóm kín, tin nhắn riêng;
• Nền tảng không được cấp phép hoặc không có pháp nhân tại Việt Nam.

Các hình thức này tiềm ẩn nhiều rủi ro:

• Né tránh sự giám sát của cơ quan quản lý;
• Khó kiểm soát dòng tiền, thuế;
• Dễ phát sinh rửa tiền, lừa đảo.

Do đó, nhiều ý kiến đề xuất áp dụng chế tài mạnh nhất đối với các giao dịch ngoài phạm vi quản lý, đồng thời định hướng dòng tiền quay về các sàn giao dịch được cấp phép hợp pháp.

“Rút thảm” dự án crypto: Founder không thể đứng ngoài trách nhiệm

Một vấn đề gây nhiều tranh cãi là trách nhiệm pháp lý của đội ngũ sáng lập dự án tài sản mã hóa trong các vụ “rug pull” – huy động vốn rồi bỏ dự án, gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhà đầu tư.

Theo các chuyên gia, cần:

• Xác lập địa vị pháp lý của đội ngũ sáng lập (founder team) tương tự người quản lý doanh nghiệp;
• Buộc founder chịu trách nhiệm liên đới đối với toàn bộ hoạt động huy động vốn và triển khai dự án;
• Áp dụng song song trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại) và trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu gian dối, lừa đảo, chiếm đoạt tài sản.

Quan điểm này nhằm chấm dứt tình trạng founder “vô can” sau khi dự án sụp đổ, đồng thời nâng cao kỷ luật thị trường.

Nhà đầu tư cần làm gì trong giai đoạn khung pháp lý đang hoàn thiện?

Trong giai đoạn chuyển tiếp, khi hành lang pháp lý về tài sản mã hóa chưa hoàn chỉnh, các chuyên gia khuyến nghị nhà đầu tư nên:

• Thận trọng với các kênh giao dịch không rõ địa vị pháp lý;
• Hạn chế giao dịch tần suất cao hoặc mở rộng quy mô đầu tư mới;
• Lưu trữ đầy đủ lịch sử giao dịch, chứng từ nguồn tiền;
• Theo dõi danh sách tổ chức cung cấp dịch vụ được cơ quan có thẩm quyền cấp phép.

Việc tuân thủ sớm không chỉ giúp giảm rủi ro bị xử phạt, mà còn tạo lợi thế khi cơ chế quản lý được siết chặt trong thời gian tới.

Nhận định của LHLegal

Việc bổ sung tịch thu tài sản mã hóa và mở rộng khả năng xử lý hình sự không phải để cản trở đổi mới sáng tạo, mà nhằm:

• Lấp “vùng xám” pháp lý;
• Ngăn chặn trục lợi, lừa đảo;
• Định hình một thị trường tài sản mã hóa minh bạch, có trách nhiệm.

Trong bối cảnh tài sản số ngày càng gắn với dòng vốn lớn và rủi ro cao, chế tài mạnh – rõ – khả thi là điều kiện tiên quyết để bảo vệ nhà đầu tư và lợi ích công cộng.