Động đất kích thích – mối lo từ lòng hồ

Động đất kích thích là hiện tượng địa chấn phát sinh do tác động của con người, thường xảy ra khi tích nước tại các hồ chứa làm thay đổi áp lực trong lòng đất. Tại Việt Nam, hiện tượng này đã được ghi nhận trong nhiều năm qua ở các địa phương như Quảng Nam, Quảng Ngãi và Kon Tum – nơi có các công trình thủy điện lớn như Sông Tranh 2, Đắk Đrink, Kon Plông.

Đặc biệt, tại hồ thủy điện Lai Châu – công trình lớn thứ ba cả nước – chỉ trong giai đoạn 2015-2021 đã ghi nhận khoảng 1.500 trận động đất, trong đó có 13 trận trên 4,2 độ Richter, đủ để gây rung lắc và ảnh hưởng tới đời sống người dân.

Trí tuệ nhân tạo tham gia phân tích địa chấn

Trước thực trạng trên, Viện Các Khoa học Trái đất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu quốc gia Italia đã triển khai nghiên cứu đánh giá động đất kích thích tại khu vực Lai Châu. Đặc biệt, lần đầu tiên mô hình AI được tích hợp để phân tích quy luật địa chấn tại khu vực này.

Bằng việc sử dụng kỹ thuật phân tích phổ, thống kê hiện đại và dữ liệu thời gian thực, hệ thống AI đã xác lập được mối quan hệ rõ ràng giữa hoạt động tích nước và các đợt địa chấn nhỏ, qua đó xác nhận tính hiện hữu của động đất kích thích thay vì chỉ là một giả thuyết.

TS Cao Đình Trọng, chủ nhiệm đề tài, cho biết mô hình AI không chỉ truy nguyên nguồn gốc động đất mà còn định lượng rủi ro, mở ra hướng dự báo sớm chuỗi địa chấn tiềm tàng. Dữ liệu này đã được chuyển giao cho Nhà máy Thủy điện Lai Châu và các cơ quan quản lý, phục vụ việc vận hành hồ chứa an toàn và hỗ trợ các địa phương trong phòng chống thiên tai.

Kết quả nghiên cứu cũng đã được công bố rộng rãi trên các tạp chí khoa học trong và ngoài nước, đóng góp vào kho tri thức về động đất kích thích tại Việt Nam.

Tiềm năng ứng dụng rộng khắp

Trong giai đoạn tiếp theo, nhóm nghiên cứu dự kiến tích hợp thêm dữ liệu vệ tinh InSAR để theo dõi biến dạng bề mặt – yếu tố then chốt trong mô phỏng địa chấn chính xác hơn. Đây sẽ là tiền đề quan trọng để xây dựng bản đồ nguy cơ động đất kích thích trên phạm vi cả nước, phục vụ quy hoạch hạ tầng và hoạch định chính sách an toàn địa chất.

Thành công tại Lai Châu cũng mở ra khả năng mở rộng mô hình AI ra các khu vực có hồ chứa lớn khác, nhất là những điểm nóng như Sông Tranh 2 (Quảng Nam), Đắk Đrink (Quảng Ngãi) và Kon Plông (Kon Tum) – nơi đã và đang ghi nhận nhiều trận động đất đáng lo ngại trong những năm gần đây.

Đơn cử, từ năm 2012 đến nay, Sông Tranh 2 đã xảy ra nhiều trận động đất kích thích, có trận đạt đến 4,7 độ Richter. Kon Plông – từng là vùng yên tĩnh – cũng đã ghi nhận hàng trăm trận động đất từ 2021 đến nay, trong đó có trận mạnh 5,0 độ. Gần đây nhất, ngày 23/5/2025, một trận động đất 3,0 độ xảy ra tại huyện Phước Sơn (Quảng Nam), dù không gây thiệt hại, nhưng là cảnh báo rõ rệt về nguy cơ địa chấn quanh các hồ chứa.

AI – công cụ hỗ trợ ứng phó thiên tai thời đại mới

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển thủy điện ngày càng gia tăng, việc tích hợp AI vào phân tích địa chấn là xu hướng tất yếu. Mô hình AI tại Lai Châu cho thấy tiềm năng lớn trong giám sát địa chất, cảnh báo sớm thiên tai và giảm thiểu rủi ro.

Khi được kết hợp với dữ liệu từ vệ tinh, cảm biến mặt đất và hệ thống quản lý hồ chứa, AI sẽ giúp phát hiện sớm các mối nguy tiềm ẩn, từ đó nâng cao tính chủ động trong ứng phó, bảo vệ an toàn cho người dân và công trình hạ tầng quốc gia.